بورس را میتوان میدان اصلی گردش سرمایه در اقتصاد دانست؛ جایی که شرکتها برای رشد، سهامشان را عرضه میکنند و سرمایهگذاران در ازای پذیرش ریسک، دنبال سود میگردند. این بازار کاملاً سازمانیافته است و قوانینش طوری طراحی شده که معاملهها شفاف و منصفانه انجام شوند.
کارگزاریها در نقش پل ارتباطی عمل میکنند؛ همان جایی که اولین قدم ورود یعنی دریافت کد بورسی برداشته میشود. وقتی این کد را گرفتید، میتوانید از طریق سامانههای آنلاین کارگزاری، قیمتها، وضعیت شرکتها و روند بازار را لحظهبهلحظه ببینید.
خرید و فروش سهام، اوراق بدهی و سایر ابزارهای مالی هم دقیقاً از همین مسیر انجام میشود. در نهایت، بورس بستری است که هم به شرکتها توان توسعه میدهد و هم به سرمایهگذاران فرصت میدهد هوشمندانه آینده مالی خود را بسازند.
بورس چیست و چگونه کار میکند؟
بورس را میتوان بازاری منظم و شفاف دانست که در آن سرمایهگذاران و شرکتها در یک بستر قانونمند به هم میرسند. سازوکار این بازار طوری طراحی شده که قیمتها بر پایه رفتار واقعی خریداران و فروشندگان شکل بگیرد.
- تعریف بورس: بازاری رسمی برای خرید و فروش سهام و انواع اوراق مالی که به شرکتها امکان تأمین سرمایه و به افراد فرصت سرمایهگذاری میدهد.
- مفهوم عرضه و تقاضا: قیمت هر سهم بر اساس میزان تمایل خریداران و فروشندگان تعیین میشود؛ افزایش تقاضا باعث رشد قیمت و افزایش عرضه موجب کاهش آن میشود.
- نقش واسطهگرها و سیستم معاملاتی: کارگزاریها بهعنوان واسطه، امکان دریافت کد بورسی، ارسال سفارش و انجام معاملات را فراهم میکنند و سامانههای آنلاین آنها محل ثبت سفارش، مشاهده قیمتها و مدیریت سرمایهگذاری است.
فلسفه شکلگیری بورس
بورس، در اصل پاسخ بشر به یک نیاز ساده اما بنیادی است: ایجاد فضایی امن و قابل اعتماد برای سرمایهها. جایی که پولهای کوچک و بزرگ کنار هم جمع شوند تا کسبوکارها بتوانند بدون وابستگی کامل به منابع محدود، رشد و توسعه پیدا کنند. این ایده از همان ابتدا بر پایه شراکت، تقسیم ریسک و ایجاد نظم در مبادلات شکل گرفت.
- نیاز به محلی برای تامین سرمایه: با افزایش حجم تجارت، شرکتها برای توسعه و اجرای پروژههای بزرگ به سرمایه بیشتری نیاز داشتند؛ بورس تبدیل شد به جایی که سرمایههای پراکنده مردم یکجا جمع شود و به حرکت اقتصاد کمک کند.
- کاهش ریسک معاملات: فلسفه اولیه شرکتهای سهامی یعنی تقسیم سود و زیان به نسبت سهام، باعث شد ریسک یک کسبوکار روی دوش یک نفر نباشد و میان جمعی از سهامداران پخش شود.
- شفافیت مالی و نظارت: بورس با ایجاد یک ساختار قانونمند و تحت نظارت، امکان این را فراهم کرد که معاملات در محیطی شفاف، قابل پیگیری و منظم انجام شود.
- تکامل از بازارهای کالایی به بازار سرمایه: از تجمع بازرگانان برای معامله کالا در گذشته، به شکلگیری شرکتهای سهامی و در نهایت ایجاد بورس اوراق بهادار رسیدیم؛ بازاری که ارتباط میان کسبوکارهای نیازمند سرمایه و سرمایهگذاران را رسمی و ساختارمند کرده است.
این مسیر نشان میدهد که بورس فقط یک بازار مالی نیست؛ بلکه نتیجه سالها تجربه، نیاز اقتصادی و تلاش برای ساختن بستری مطمئن برای سرمایهگذاری است.
تاریخچه بورس
پیدایش بورس نتیجه نیاز بازرگانان و شرکتها به بازاری منظم برای معامله، تأمین سرمایه و انتقال ریسک بود. این مسیر از تجمعهای ساده بازرگانان آغاز شد و به شکلگیری پیچیدهترین بازارهای مالی جهان رسید.
تاریخچه بورس در دنیا
- قرن پانزدهم میلادی – بروژ بلژیک: نام «بورس» از خانواده واندر بورس گرفته شد؛ جایی که بازرگانان مقابل خانه او جمع میشدند و معاملاتشان را انجام میدادند. این تجمعها نخستین جرقههای بازارهای مالی سازمانیافته بودند.
- ۱۶۰۲ میلادی – آمستردام: اولین بورس اوراق بهادار جهان با عرضه سهام شرکت هند شرقی هلند تأسیس شد. این اتفاق مفهوم خرید و فروش سهم و مشارکت در سود و زیان را رسمی کرد.
- ۱۷۹۲ میلادی – والاستریت: ۲۴ کارگزار نیویورکی با امضای «توافقنامه درخت چنار» هسته اولیه بورس نیویورک (NYSE) را بنا گذاشتند؛ نقطهای که بعدها به بزرگترین بازار مالی دنیا تبدیل شد.
- ۱۸۱۷ میلادی – نیویورک: با تدوین اساسنامه رسمی، بورس نیویورک فعالیت ساختارمند خود را آغاز کرد و استانداردهای نوین معاملات مالی شکل گرفت.
تاریخچه بورس در ایران
- ۱۳۱۵ – تدوین نخستین طرح: با دعوت از کارشناس بلژیکی ران لوترفلد، اولین اساسنامه بورس در ایران تهیه شد؛ اما وقوع جنگ جهانی دوم اجرای آن را متوقف کرد.
- ۱۳۴۱ – تشکیل کمیسیون راهاندازی بورس: وزارت بازرگانی کمیسیونی تخصصی ایجاد کرد و مقدمات اجراییشدن ایده بورس فراهم شد.
- ۱۳۴۵ – تصویب قانون تشکیل بورس: مجلس قانون تأسیس بورس اوراق بهادار را تصویب کرد و این قانون برای اجرا به بانک مرکزی ابلاغ شد.
- ۱۳۴۶ – آغاز رسمی فعالیت: با فراهم شدن زیرساختها و دستورالعملها، بورس اوراق بهادار تهران فعالیت رسمی خود را شروع کرد و بازار سرمایه ایران وارد مرحلهای جدید شد.
انواع بازارهای بورس در ایران و جهان
بازارهای بورسی در ایران و جهان به نحوی طراحی شدهاند که هر نوع دارایی مالی یا کالایی بتواند در بستری شفاف و قانونمند خرید و فروش شود. این بازارها بر اساس داراییها و ابزارهای مالی، ویژگیها و قوانین خاص خود را دارند و نقش مهمی در گردش سرمایه و توسعه اقتصادی ایفا میکنند.
بورس اوراق بهادار
بورس اوراق بهادار، قدیمیترین و رسمیترین بازار سرمایه ایران است. در این بازار، سهام شرکتهای سهامی عام، حق تقدمها و برخی اوراق بدهی معامله میشوند. ورود به این بورس مستلزم احراز شرایط مشخص برای شرکتهاست و هدف آن، تأمین مالی بلندمدت برای توسعه کسبوکارها و فراهم کردن فرصتی برای سرمایهگذاران است. این بازار تحت نظارت سازمان بورس فعالیت میکند و قیمتها براساس عرضه و تقاضا تعیین میشوند.
فرابورس ایران
فرابورس بازاری انعطافپذیر است که میزبان شرکتها و اوراقی است که شرایط پذیرش در بورس اوراق بهادار تهران را ندارند. این بازار شامل انواع ابزارهای مالی مانند سهام، اوراق بدهی و اوراق مشارکت میشود و به شرکتها اجازه میدهد سرمایه مورد نیاز خود را جذب کنند. فرابورس به توسعه بازار سرمایه، تسهیل ورود شرکتهای کوچک و متوسط و افزایش نقدشوندگی کمک میکند.
بورس کالا
بورس کالا به معامله کالاهای فیزیکی مانند فلزات، محصولات کشاورزی و پتروشیمی اختصاص دارد. این بازار با ارائه قراردادهای استاندارد و شفاف، امکان خرید و فروش منصفانه کالاها را فراهم میکند و به کشف قیمت واقعی و کاهش ریسک معاملات کمک میکند. همچنین بورس کالا بستر معاملات آتی و قراردادهای سلف را فراهم میکند.
بورس انرژی
بورس انرژی ایران، جدیدترین بورس کشور است که تمرکز آن بر معامله حاملهای انرژی مانند نفت، گاز، برق و سایر مشتقات انرژی است. این بازار به شفافیت قیمتگذاری انرژی کمک کرده و امکان معامله قانونی و امن حاملهای انرژی را برای تولیدکنندگان و مصرفکنندگان فراهم میکند.
بازارهای مشتقه (آپشن و آتی)
بازار مشتقه شامل قراردادهای آتی و اختیار معامله است که امکان خرید و فروش ابزارهای مالی مبتنی بر داراییهای پایه را فراهم میکند. هدف این بازار مدیریت ریسک، پیشبینی قیمت در آینده و ایجاد فرصتهای سرمایهگذاری حرفهای است. بازار مشتقه در ایران بیشتر تحت بورس کالا و بورس انرژی فعالیت میکند.
بورس ارز (فارکس)
بازار فارکس بزرگترین بازار مالی جهان است که در آن ارزهای خارجی خرید و فروش میشوند. این بازار ۲۴ ساعته فعال است و نرخ ارزها بر اساس عرضه و تقاضای جهانی تعیین میشود. فارکس برای سرمایهگذاران حرفهای و معاملهگران بینالمللی اهمیت بالایی دارد، اما در ایران معامله مستقیم آن برای افراد محدود است.
بورس ارزهای دیجیتال
بازار ارزهای دیجیتال، بازاری نوظهور و در حال رشد است که در آن ارزهایی مانند بیتکوین، اتریوم و سایر توکنها معامله میشوند. این بازار ۲۴ ساعته فعال است و به دلیل نوسانات زیاد، فرصتها و ریسکهای قابل توجهی برای سرمایهگذاران دارد. در ایران فعالیت رسمی و قانونی این بازار از طریق صرافیهای معتبر انجام میشود.
ارکان و نهادهای بورسی
بازار سرمایه برای عملکرد صحیح نیازمند ساختار منظم از نهادهای نظارتی، اجرایی و پشتیبان است. این ارکان به کاربران اطمینان میدهند که معاملات شفاف، امن و قانونمند انجام شود.
شورای عالی بورس
شورای عالی بورس بالاترین مرجع سیاستگذاری بازار سرمایه است. این شورا مسئول تصویب مقررات کلان، تعیین خطمشیها و نظارت عالی بر اجرای قوانین است. تصمیمات این شورا جهتگیری کلی بازار را مشخص میکند و نهادهای اجرایی را موظف به رعایت چارچوبهای قانونی میسازد.
سازمان بورس و اوراق بهادار
سازمان بورس، نهاد اجرایی و ناظر مستقیم بازار سرمایه است. این سازمان بر فعالیت شرکتهای بورسی، نهادهای مالی، کارگزاریها و ناشران نظارت دارد و اجرای مصوبات شورای عالی بورس را بر عهده دارد. همچنین سازمان بورس با فراهم کردن بستر نظارت، از سلامت و شفافیت معاملات اطمینان حاصل میکند.
شرکت بورس تهران
این شرکت مسئول مدیریت و راهبری بازار بورس اوراق بهادار تهران است. وظایف آن شامل پذیرش شرکتها، فراهم کردن زیرساختهای معاملاتی، نظارت بر اجرای معاملات و تضمین شفافیت و نظم بازار تعیین شده.
شرکت فرابورس ایران
شرکت فرابورس ایران بازارهایی با شرایط انعطافپذیرتر نسبت به بورس تهران ارائه میدهد و به شرکتهایی که شرایط پذیرش در بورس را ندارند، امکان جذب سرمایه میدهد .همچنین این شرکت زیرساخت معاملاتی فرابورس، ابزارهای نوین مالی و بازارهای تخصصی را مدیریت میکند.
سپردهگذاری مرکزی
این نهاد ستون اصلی امنیت و نظم در بازار سرمایه است. وظایف این بخش شامل ثبت و نگهداری اوراق بهادار، صدور کد بورسی، تسویه و نقلوانتقال معاملات و تضمین صحت و امنیت فرآیندهای معاملاتی میشود. به عبارتی، سپردهگذاری مرکزی، پشتوانه اعتماد سرمایهگذاران به بازار است.
کارگزاری چیست؟
کارگزاریها نهادهای مالی واسطهای هستند که ارتباط میان سرمایهگذاران و بازارهای مالی مانند بورس، فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی را برقرار میکنند. این شرکتها سفارشهای خرید و فروش مشتریان را دریافت و در بازار اجرا میکنند و علاوه بر این موارد، خدمات متنوع مالی و مشاورهای نیز ارائه میدهند.
وظایف اصلی کارگزاریها:
- واسطهگری در معاملات: دریافت دستورات خرید و فروش مشتریان و انتقال آنها به بازار برای انجام معاملات
- انجام معاملات در بازارهای مختلف: فعالیت در بورس اوراق بهادار، بورس کالا، بورس انرژی و سایر بازارهای مالی با مجوز سازمان بورس
- مدیریت و ارائه خدمات مالی: ارائه مشاوره سرمایهگذاری، مدیریت سبد داراییها، برگزاری دورههای آموزشی و ارائه اعتبار معاملاتی
- تحویل و تسویه: تضمین تحویل اوراق بهادار و وجوه پس از انجام معاملات و تسویه نهایی آنها
چگونگی کسب درآمد:
- کمیسیون یا کارمزد معاملات: هر معاملهای که کارگزاری انجام میدهد، مشمول دریافت کارمزد از مشتری است.
- خدمات ویژه و مشاورهای: دریافت هزینه جداگانه برای مدیریت سبد دارایی، مشاوره سرمایهگذاری یا خدمات اختصاصی دیگر
بازار اولیه و ثانویه
بازارهای مالی به دو بخش اصلی تقسیم میشوند: بازار اولیه که محل عرضه اولیه اوراق بهادار است و بازار ثانویه که در آن اوراق موجود معامله میشوند. هر کدام نقش مهم و مکملی در جریان سرمایه و تأمین مالی دارند.
بازار اولیه چیست؟
بازار اولیه بازاری است که در آن شرکتها و نهادها اوراق بهادار جدید خود مانند سهام یا اوراق قرضه را برای اولین بار به سرمایهگذاران میفروشند. هدف اصلی این بازار، جذب سرمایه برای تامین مالی فعالیتها و توسعه کسبوکارهاست. در این بازار، معامله بهطور مستقیم بین ناشر اوراق و سرمایهگذاران (نهادی یا خرد) انجام میشود و هنوز بازار ثانویه در جریان نیست.
ویژگیهای کلیدی بازار اولیه:
- عرضه اولیه اوراق بهادار: سهام یا اوراق بدهی برای نخستین بار در این بازار منتشر و فروخته میشوند.
- تامین مالی شرکتها: ناشر با فروش اوراق، سرمایه لازم برای پروژهها و توسعه کسبوکار خود را جذب میکند.
معامله مستقیم: سرمایهگذاران اوراق را مستقیماً از شرکت، دولت یا نهاد منتشر کننده خریداری میکنند. - قیمتگذاری اوراق: قیمت معمولاً توسط ناشر تعیین میشود و عوامل مختلفی مانند تقاضای بازار و وضعیت مالی شرکت در آن لحاظ میشود.
- عرضه اولیه عمومی (IPO): یکی از رایجترین روشهای بازار اولیه است که در آن سهام شرکتها برای اولین بار به عموم مردم عرضه میشود.
- محدودیت فروش: اوراق خریداریشده در بازار اولیه معمولاً تا زمان عرضه در بازار ثانویه قابل معامله نیستند و سرمایهگذاران باید برای فروش منتظر بمانند.
بازار ثانویه چیست؟
بازار ثانویه بازاری است که در آن اوراق بهاداری مانند سهام یا اوراق بدهی که قبلاً در بازار اولیه فروخته شدهاند، بین سرمایهگذاران خرید و فروش میشوند. در این بازار، معاملهها مستقیماً بین خریدار و فروشنده انجام میشود و شرکت ناشر اوراق در این معاملات دخالت ندارد. بورسهای اوراق بهادار مانند بورس تهران و بورس نیویورک نمونههای بارز بازار ثانویه هستند و اصلیترین هدف آنها ایجاد نقدشوندگی برای اوراق بهادار است.
ویژگیهای بازار ثانویه:
- نقدشوندگی بالا: سرمایهگذاران میتوانند هر زمان که نیاز داشته باشند، اوراق خود را بفروشند و به پول نقد تبدیل کنند.
- قیمتگذاری بر اساس عرضه و تقاضا: برخلاف بازار اولیه که قیمتها توسط ناشر تعیین میشوند، در بازار ثانویه، قیمتها براساس تعامل خریداران و فروشندگان شکل میگیرد.
- معاملات بین سرمایهگذاران: کلیه خرید و فروشها بین سرمایهگذاران انجام میشود و شرکتهای صادرکننده نقشی در تعیین قیمت یا معامله ندارند.
- حجم بالای معاملات: معمولاً تعداد و حجم معاملات در بازار ثانویه بسیار بیشتر از بازار اولیه است.
- معاملات روزانه و پیوسته: برخلاف بازار اولیه که عرضه اوراق محدود و زمانبندی شده است، معاملات در بازار ثانویه به صورت روزانه و در ساعتهای مشخص بازار انجام میشود.
ابزارهای مالی در بورس
ابزارهای مالی گزینههایی هستند که سرمایهگذاران با استفاده از آنها میتوانند در داراییهای مختلف سرمایهگذاری کرده و ریسک و بازده خود را مدیریت کنند. این ابزارها شامل سهام، اوراق قرضه، صندوقهای سرمایهگذاری، ابزارهای مشتقه و ارزهای دیجیتال هستند که هر کدام ویژگیها و کاربردهای خاص خود را دارند.
سهام
- سهام عادی: نشاندهنده مالکیت بخشی از یک شرکت است و دارنده آن حق رای در مجامع، دریافت سود نقدی (DPS) و حق تقدم خرید سهام جدید را دارد.
- سهام ممتاز: فاقد حق رای است اما دارندگان آن در دریافت سود نسبت به سهامداران عادی اولویت دارند و معمولاً ریسک کمتری دارند.
اوراق قرضه و مشارکت
- اوراق قرضه: نوعی وام است که سرمایهگذار به شرکت یا دولت میدهد و در مقابل سود سالانه دریافت میکند و در سررسید، اصل سرمایه بازگردانده میشود.
- اوراق مشارکت: ابزار کمریسکتر برای تأمین مالی پروژههاست که سرمایهگذار را در سود و زیان پروژه شریک میکند و معمولاً تحت نظارت سازمان بورس منتشر میشود.
صندوقهای سرمایهگذاری (ETF)
صندوقها گزینه مناسبی برای افرادی هستند که دانش یا زمان کافی برای مدیریت مستقیم سبد دارایی خود را ندارند. این صندوقها وجوه سرمایهگذاران را تجمیع کرده و در داراییهای متنوعی مانند سهام، اوراق قرضه و سایر اوراق بهادار سرمایهگذاری میکنند. صندوقهای قابل معامله (ETF) بهصورت آنلاین در بورس خرید و فروش میشوند و نقدشوندگی بالایی دارند.
قراردادهای آتی و ابزارهای مشتقه
- قراردادهای آتی: توافقی بین خریدار و فروشنده برای خرید یا فروش یک دارایی در تاریخ مشخص با قیمت تعیین شده در زمان معامله هستند.
- اختیار معامله (آپشن): به خریدار حق خرید یا فروش دارایی پایه با قیمت مشخص تا تاریخ سررسید میدهد، بدون اینکه ملزم به انجام معامله باشد.
- انواع دیگر مشتقه: شامل ابزارهای مالی مبتنی بر نرخ بهره، ارز، کالا و سایر داراییها
ابزارهای مشتقه کالایی
- گواهی سپرده کالایی: سندی که مالکیت مقدار مشخصی کالا را نشان میدهد و پشتوانه آن قبض انبار استاندارد صادر شده توسط انبارهای مورد تایید بورس است.
- صندوقهای سرمایهگذاری کالایی: سبدی از داراییهای فیزیکی مانند گندم، طلا یا سایر کالاها را در خود جای میدهند و امکان سرمایهگذاری غیرمستقیم در کالاها را فراهم میکنند.
ارزهای دیجیتال
بازار ارزهای دیجیتال یک حوزه نوظهور مالی است که به سرمایهگذاران امکان میدهد در داراییهای دیجیتالی مانند بیتکوین، اتریوم و دیگر توکنها سرمایهگذاری کنند. این بازار بهصورت شبانهروزی فعال است و به دلیل نوسانات شدید، هم فرصتهای کسب سود و هم ریسکهای قابل توجهی را به همراه دارد.
مفاهیم و اصطلاحات پایه بورس
برای سرمایهگذاری موفق در بورس، آشنایی با مفاهیم و اصطلاحات کلیدی ضروری است. این مفاهیم به سرمایهگذاران کمک میکند تا تصمیمهای آگاهانهتری گرفته و ریسکهای خود را مدیریت کنند.
سهم چیست؟
سهام بخشی از سرمایه یک شرکت است که کوچکترین واحد مالکیتی را نشان میدهد. دارنده سهام، که به آن سهامدار گفته میشود، به نسبت تعداد سهم خود در مالکیت، سود و زیان شرکت شریک است. شرکتها از طریق انتشار سهام سرمایه لازم برای توسعه فعالیتها را جذب میکنند و سهامداران با خرید آن، در رشد و موفقیت شرکت سهیم میشوند.
- تعریف سهم:سهم، قسمتی از سرمایه شرکت سهامی است که میزان مشارکت، تعهدات و منافع صاحب سهم در شرکت را نشان میدهد.
- مالکیت:با خرید سهم، درصدی از مالکیت شرکت به سهامدار میرسد. برای مثال، اگر شرکتی دو میلیون سهم داشته باشد و شما دو هزار سهم خریداری کنید، مالک یکهزارم از آن شرکت خواهید بود.
- حقوق سهامدار:سهامداران حق رای در مجامع عمومی شرکت، دریافت سود نقدی (DPS) و بهرهمندی از دارایی شرکت در زمان انحلال را دارند.
- هدف انتشار سهم:شرکتها برای تأمین مالی و توسعه فعالیتهای خود، به جای دریافت وام از بانکها، اقدام به فروش سهام در بورس کرده و منابع مالی لازم را جذب میکنند.
- ریسک سرمایهگذاری: قیمت سهام تحت تاثیر عرضه و تقاضا در بازار نوسان میکند و ممکن است ارزش آن افزایش یا کاهش پیدا کند. بنابراین، سرمایهگذاری در سهام همراه با ریسک همراه است.
مجمع چیست؟
مجمع، جلسهای است که با حضور سهامداران و مدیران یک شرکت سهامی برگزار میشود تا مسائل مهم شرکت مورد بحث و تصمیمگیری قرار بگیرد. تصمیماتی مانند تصویب صورتهای مالی، تعیین سود نقدی، انتخاب مدیران و بازرسان، و تغییرات در اساسنامه، در مجمع اتخاذ میشوند. مجمع عمومی بالاترین رکن تصمیمگیری در شرکتهای سهامی است و قدرت نهایی را برای تصمیمگیری در امور کلان شرکت را دارد.
انواع اصلی مجامع
- مجمع عمومی موسس: اولین مجمع شرکت است که برای تصویب تشکیل شرکت و انتخاب اولین مدیران و بازرسان برگزار میشود.
- مجمع عمومی عادی: به دو نوع سالیانه و فوقالعاده تقسیم میشود.
- عادی سالیانه: هر سال برگزار میشود تا صورتهای مالی شرکت بررسی شده، سود نقدی تعیین شود و مدیران و بازرسان انتخاب گردند.
- عادی فوقالعاده: برای تصمیمگیری در مورد مسائل فوری و مهم شرکت که نیاز به اقدام سریع دارند.
- مجمع عمومی فوقالعاده: برای تصمیمات حیاتی که مسیر و آینده شرکت را شکل میدهند تشکیل میشود، مانند تغییرات عمده در اساسنامه یا افزایش سرمایه
ترازنامه و صورتهای مالی
صورتهای مالی گزارشهایی هستند که وضعیت مالی، عملکرد و جریان وجوه نقد یک شرکت را در یک دوره زمانی مشخص نشان میدهند. این گزارشها شامل ترازنامه، صورت سود و زیان، صورت جریان وجوه نقد و صورت تغییرات در حقوق مالکانه هستند و ابزار اصلی سرمایهگذاران، مدیران و اعتباردهندگان برای ارزیابی سلامت مالی شرکت محسوب میشوند.
انواع صورتهای مالی
- ترازنامه (صورت وضعیت مالی): تصویری لحظهای از وضعیت مالی شرکت در یک تاریخ مشخص است و نشان میدهد که شرکت چه داراییها و بدهیهایی دارد و حقوق صاحبان سهام چقدر است. معادله اصلی حسابداری در ترازنامه به این صورت است: داراییها = بدهیها + حقوق صاحبان سهام
- صورت سود و زیان: عملکرد مالی شرکت را در طول یک دوره زمانی مشخص نشان میدهد و شامل درآمدها، هزینهها و سود یا زیان خالص است.
- صورت جریان وجوه نقد: جریان ورودی و خروجی نقدینگی شرکت را در دوره مشخص گزارش میکند و به ارزیابی توانایی شرکت در پرداخت بدهیها و مدیریت نقدینگی کمک میکند.
- صورت تغییرات در حقوق مالکانه: تغییرات سرمایهگذاری سهامداران و سود انباشته شرکت را طی دوره زمانی مشخص نمایش میدهد.
اجزای اصلی ترازنامه
- داراییها: منابع اقتصادی شرکت شامل نقد، موجودی کالا، حسابهای دریافتنی، زمین، ساختمان و تجهیزات.
- بدهیها: تعهدات مالی شرکت که به جاری (سررسید کمتر از یک سال) و بلندمدت (سررسید بیش از یک سال) تقسیم میشوند.
- حقوق صاحبان سهام: سهم مالکان شرکت از داراییها، شامل سرمایه ثبتشده و سود انباشته.
این صورتهای مالی ابزار تصمیمگیری مهمی هستند که به سرمایهگذاران، مدیران و اعتباردهندگان کمک میکنند تا وضعیت مالی، سودآوری و توان نقدینگی شرکت را بهصورت دقیق ارزیابی کنند.
EPS و DPS چیست؟
در بورس، EPS (سود هر سهم) و DPS (سود نقدی هر سهم) دو معیار کلیدی برای ارزیابی سودآوری شرکتها هستند. EPS نشاندهنده کل سود خالص شرکت به ازای هر سهم است، در حالی که DPS بخشی از آن سود است که به صورت نقدی بین سهامداران توزیع میشود و مقدار آن توسط مجمع عمومی سالانه تعیین میگردد. شرکتهای با رشد بالا معمولاً درصد کمی از EPS را به عنوان DPS پرداخت میکنند و باقی سود را برای سرمایهگذاری مجدد در توسعه شرکت نگه میدارند.
EPS (Earnings Per Share) – سود هر سهم
- تعریف: سود خالص شرکت به ازای هر سهم منتشر شده.
- نحوه محاسبه: سود خالص شرکت ÷ تعداد کل سهام منتشر شده.
- اهمیت: معیار اصلی عملکرد سودآوری شرکت و سنجش ارزش واقعی سهام.
DPS (Dividend Per Share) – سود نقدی هر سهم
- تعریف: بخشی از EPS که توسط مجمع عمومی سالانه تصویب و به صورت نقدی بین سهامداران توزیع میشود.
- نحوه محاسبه: توسط مجمع عمومی تعیین و از سود خالص (EPS) کسر میشود.
- اهمیت: سودی که به صورت واقعی به سهامداران پرداخت میشود و نقدینگی مستقیم آنها را افزایش میدهد.
کد بورسی و سجام چیست؟
در بازار سرمایه ایران، دو شناسه کلیدی برای شناسایی سرمایهگذاران وجود دارد: کد سجام و کد بورسی. این کدها برای انجام معاملات، ثبت اطلاعات و پیگیری داراییها در بورس ضروری هستند.
کد سجام
- تعریف و کاربرد: سجام (سامانه جامع مشتریان) سامانهای است که اطلاعات هویتی، بانکی و ارتباطی سرمایهگذاران را به صورت یکپارچه و امن جمعآوری میکند.
مزیت: با ثبتنام در سجام، دیگر نیازی به ارائه مکرر مدارک در کارگزاریها و صندوقها نیست و فرآیندهای مالی سرمایهگذار تسهیل میشود. - دریافت کد: پس از ثبتنام و احراز هویت در سامانه سجام، یک کد ۱۰ رقمی به شما اختصاص پیدا میکند، که به عنوان «کد سجام» شناخته میشود و از طریق پیامک ارسال میشود.
کد بورسی
- تعریف و کاربرد: کد بورسی، شناسه منحصربهفرد سرمایهگذار در بورس است و برای خرید و فروش سهام و اوراق بهادار ضروری است. این کد همانند کد ملی، هویت فرد را در بازار سرمایه مشخص میکند.
- ساختار: معمولاً شامل ۳ حرف اول نام خانوادگی و ۵ عدد تصادفی است (مثال: «فخر۱۲۳۴۵»).
- دریافت کد: برای دریافت کد بورسی، ابتدا باید در سامانه سجام ثبتنام و احراز هویت شوید؛ سپس کد بورسی ۸ کاراکتری توسط شرکت سپردهگذاری مرکزی صادر میشود.
نماد معاملاتی چیست؟
نماد معاملاتی، کد شناسایی منحصر به فرد داراییهای مالی مانند سهام شرکتها یا ارزهای دیجیتال است که برای شناسایی و دستهبندی آنها در بازارهای مالی استفاده میشود. این نمادها معمولاً ترکیبی از حروف و اعداد هستند و به دلیل کوتاه بودن، فرآیند معاملات و تحلیل را برای سرمایهگذاران آسانتر میکنند. به عنوان مثال، نماد «فملی» برای شرکت ملی مس ایران استفاده میشود.
اهداف ایجاد نماد معاملاتی
- شناسایی آسان: معاملهگران میتوانند به سرعت دارایی مورد نظر خود را بدون نیاز به جستجوی نام کامل شرکت پیدا کنند.
- سهولت دستهبندی: نمادها کمک میکنند داراییها بر اساس صنعت یا حوزه فعالیت گروهبندی شوند؛ مثلا حرف اول نماد «خرینگ» مربوط به صنعت خودرو است.
- دسترسی سریع به اطلاعات: سرمایهگذاران میتوانند با نمادها به دادهها و اطلاعات مربوط به یک دارایی خاص دسترسی پیدا کنند و تحلیلهای خود را انجام دهند.
نکات مهم در مورد نمادها
- نمادهای صنایع خاص: برخی حروف در ابتدای نمادها نشاندهنده گروه صنعتی شرکت هستند؛ به عنوان مثال، حرف «خ» برای شرکتهای خودروسازی.
- نمادهای ابزارهای مالی: برخی نمادها مانند «اخزا» برای اسناد خزانه و «تسه» برای اوراق حق تقدم تسهیلات مسکن استفاده میشوند. حرف «ح» در انتها نشاندهنده حق تقدم سهام و حرف «ض» در ابتدا نشاندهنده اختیار خرید است.
- قابلیت معامله: سهام شرکتها تا زمان انحلال قابل معامله هستند، اما برخی ابزارهای مالی مانند حق تقدم و اسناد خزانه محدودیت زمانی دارند.
- کاربرد گسترده: نمادهای معاملاتی محدود به بورس تهران نیستند و در بازارهای مالی دیگر، از جمله ارزهای دیجیتال و بازارهای جهانی نیز استفاده میشوند.
عرضه اولیه چیست؟
عرضه اولیه یا IPO فرآیند فروش سهام یک شرکت برای اولین بار در بازار بورس است. در این فرآیند، شرکت از سهامی خاص به سهامی عام تبدیل میشود و عموم مردم میتوانند سهام آن را خریداری کنند. این اقدام به شرکت کمک میکند تا سرمایه لازم برای رشد و توسعه کسبوکار خود را جذب کند. اغلب عرضههای اولیه با قیمتی پایینتر از ارزش واقعی سهام ارائه میشوند و فرصت مناسبی برای کسب سود کوتاهمدت برای سرمایهگذاران ایجاد میکنند.
جزئیات عرضه اولیه
- هدف: جمعآوری سرمایه برای رشد و توسعه شرکت و افزایش شفافیت عملکرد آن.
- نحوه عرضه: معمولاً درصد مشخصی از سهام شرکت (مثلاً ۵ تا ۱۰ درصد) در قیمت و تعداد تعیین شده، از طریق روشهای ثبت سفارش یا بوک بیلدینگ عرضه میشود.
- جذابیت برای سرمایهگذاران: بسیاری از سرمایهگذاران به دلیل سودآوری احتمالی و فرصت کسب سود کوتاهمدت، به خرید عرضههای اولیه علاقهمند هستند.
- اطلاعات آگهی: شامل نام سهم، تاریخ عرضه، تعداد سهام، دامنه قیمتی مجاز و بازه زمانی ثبت سفارش.
- نحوه خرید: برای شرکت در خرید عرضه اولیه، سرمایهگذار باید کد بورسی داشته باشد و حساب خود را پیش از روز عرضه شارژ کند؛ سپس سفارش خرید در بازه زمانی مشخص ثبت میشود.
شاخص بورس و شاخص کل قیمت
شاخصهای بورس ابزارهایی هستند که وضعیت کلی بازار و تغییرات ارزش سهام شرکتها را به سرمایهگذاران نشان میدهند. دو شاخص مهم در بورس تهران عبارتاند از شاخص کل و شاخص قیمت. در هر دو شاخص، ارزش بازار شرکتها مبنای وزندهی است و شرکتهای بزرگتر تأثیر بیشتری بر شاخص دارند.
شاخص کل بورس
- مفهوم: میانگین بازدهی کل بازار شامل تغییرات قیمت سهام و سود نقدی سهام را نشان میدهد.
- کاربرد: معیار جامعتری برای ارزیابی عملکرد کلی بازار بورس است.
- نحوه محاسبه: هر دو عامل تغییرات قیمت و سود نقدی سهام در فرمول محاسبه لحاظ میشوند.
شاخص قیمت
- مفهوم: تنها تغییرات قیمت سهام شرکتها را نشان میدهد و سود نقدی را در نظر نمیگیرد.
- کاربرد: برای ارزیابی تغییرات قیمتی سهام بدون تاثیر سود نقدی مناسب است.
- نحوه محاسبه: فقط قیمت پایانی سهام شرکتها در محاسبه لحاظ میشود.
تحلیل تکنیکال و فاندامنتال
در بورس و بازارهای مالی، دو رویکرد اصلی برای بررسی و ارزیابی داراییها وجود دارد: تحلیل تکنیکال و تحلیل فاندامنتال. هر کدام هدف و کاربرد خاص خود را دارند و ترکیب آنها میتواند استراتژی سرمایهگذاری یا معاملهگری قویتری ایجاد کند.
تحلیل تکنیکال
- هدف: پیشبینی روند قیمتهای آتی بر اساس دادههای تاریخی مانند قیمت و حجم معاملات.
رویکرد: تمرکز بر روی قیمت و تعامل عرضه و تقاضا؛ فرض بر این است که تمام اطلاعات لازم در قیمت فعلی و گذشته دارایی منعکس شده است. - ابزارها: نمودارها، اندیکاتورها (مانند میانگین متحرک، RSI) و دادههای آماری.
- کاربرد: مناسب برای معاملهگران کوتاهمدت که به دنبال زمانبندی بهینه ورود و خروج از معاملات هستند.
تحلیل فاندامنتال
- هدف: تعیین ارزش ذاتی دارایی برای شناسایی فرصتهای سرمایهگذاری بلندمدت.
- رویکرد: تمرکز بر ارزش واقعی و بررسی عوامل کیفی و کمی مانند وضعیت اقتصادی کلان، عملکرد مالی شرکت، یا برای ارزهای دیجیتال، دادههای درون زنجیرهای مانند هش ریت و تعداد آدرسهای فعال.
- ابزارها: صورتهای مالی، گزارشهای اقتصادی، وایت پیپر، نقشه راه پروژه و دادههای بنیادی.
- کاربرد: مناسب برای سرمایهگذاران بلندمدت که به دنبال داراییهایی هستند که در حال حاضر کمتر از ارزش واقعی قیمتگذاری شدهاند.
نکته: بسیاری از سرمایهگذاران موفق، ترکیبی از تحلیل تکنیکال و فاندامنتال را برای تصمیمگیری بهتر و کاهش ریسک استفاده میکنند.
دامنه نوسان
دامنه نوسان حداکثر درصد تغییرات قیمت یک دارایی، مانند سهام، در یک روز معاملاتی نسبت به قیمت پایانی روز قبل است. این محدودیت برای کنترل نوسانات هیجانی، جلوگیری از دستکاری قیمت و حفظ ثبات بازار اعمال میشود. به عبارت ساده، دامنه نوسان مشخص میکند که قیمت یک سهم در طول روز چقدر میتواند بالا یا پایینتر از قیمت پایانی روز قبل حرکت کند.
جزئیات دامنه نوسان
- تعیین دامنه: برای هر نماد معاملاتی در بورس و فرابورس، درصد مشخصی از قیمت پایانی روز قبل تعیین میشود.
- نمونه در بازار بورس: در بازار بورس ایران، حداکثر دامنه نوسان مثبت یا منفی ۵٪ برای نمادهای بورسی و بازار اول و دوم فرابورس است.
- نمونه در بازار پایه فرابورس: در بازار پایه زرد، دامنه نوسان مثبت یا منفی ۳٪ است و در بازار پایه نارنجی و قرمز نیز محدودیتهای متفاوتی اعمال میشود.
- هدف: جلوگیری از نوسانات شدید، کنترل هیجان بازار، ایجاد توازن بین عرضه و تقاضا و کاهش دستکاری قیمتها.
- تفاوت با بازارهای جهانی: در بورسهایی مانند آمریکا، به جای دامنه نوسان، سیستم توقف معاملات (Trading Halt) در صورت تغییرات شدید شاخص به کار گرفته میشود.
این سازوکار باعث میشود بازار به شکلی منظم و پایدارتر عمل کند و سرمایهگذاران با ریسک کمتری به خرید و فروش بپردازند.
سبد یا پرتفوی
پرتفوی یا سبد سرمایهگذاری، مجموعهای از داراییهای مختلف یک سرمایهگذار مانند سهام، اوراق قرضه، صندوقهای سرمایهگذاری، طلا و ارزهای دیجیتال میشود. هدف اصلی از تشکیل پرتفوی، کاهش ریسک کلی سرمایهگذاری از طریق تنوعبخشی و افزایش بازده بالقوه متناسب با اهداف و تحمل ریسک سرمایهگذار است.
اجزای پرتفوی
- سهام: برای رشد بلندمدت سرمایه و بهرهمندی از سود شرکتها
- اوراق درآمد ثابت (Bond): برای ایجاد ثبات و کاهش نوسانات پرتفوی
- صندوقهای سرمایهگذاری: مدیریت حرفهای داراییها و دسترسی به بازارهای مختلف بدون نیاز به دانش تخصصی
- طلا و ارزهای دیجیتال: پوشش ریسک و حفظ ارزش سرمایه در برابر تورم و نوسانات بازار
مزایای تشکیل پرتفوی
- کاهش ریسک: تنوعبخشی باعث میشود ضررهای احتمالی در یک دارایی، کل سرمایه را تهدید نکند.
- افزایش بازده: ترکیب داراییهای مختلف فرصتهای بیشتری برای کسب سود فراهم میکند.
- مدیریت بهتر: سرمایهگذار میتواند استراتژیهای خود را با توجه به اهداف مالی، افق زمانی و میزان ریسکپذیری تنظیم کند.
با مدیریت هوشمندانه پرتفوی، میتوان بازدهی متناسب با تحمل ریسک و نیازهای مالی را به دست آورد و از نوسانات شدید بازار کمتر آسیب دید.
نسبت P/E
نسبت P/E یکی از شاخصهای مهم ارزیابی سهام است که نشان میدهد سرمایهگذاران حاضرند به ازای هر واحد سود یک شرکت، چه مبلغی پرداخت کنند. این نسبت با تقسیم قیمت فعلی هر سهم بر سود هر سهم (EPS) محاسبه میشود:
فرمول: P/E = قیمت جاری سهم ÷ سود هر سهم (EPS)
مثال: اگر قیمت هر سهم ۱۰,۰۰۰ ریال و سود هر سهم ۱,۰۰۰ ریال باشد، نسبت P/E برابر با ۱۰ است؛ یعنی سرمایهگذار حاضر است برای هر ۱,۰۰۰ ریال سود، ۱۰,۰۰۰ ریال بپردازد.
کاربردهای نسبت P/E
- ارزیابی ارزشگذاری: کمک به سرمایهگذاران برای بررسی ارزش نسبی یک سهم نسبت به سودآوری آن
- مقایسه شرکتها: امکان مقایسه نسبت P/E شرکتهای مختلف در یک صنعت برای شناسایی سهام با ارزشگذاری مناسب
- تخمین زمان بازگشت سرمایه: در صورتی که سود سالانه ثابت باشد، نسبت P/E نشاندهنده تعداد سالهای لازم برای بازگشت سرمایه اولیه از طریق سود است.
- سنجش انتظارات بازار: نسبت P/E بالا میتواند نشاندهنده انتظارات رشد بالای سود آینده از سوی سرمایهگذاران باشد.
نکات مهم
- برای شرکتهایی که سود یا زیان ندارند، نسبت P/E قابل محاسبه نیست.
- دو نوع P/E وجود دارد:
- P/E دنبالهدار: با استفاده از سود گذشته محاسبه میشود.
- P/E آیندهنگر: با استفاده از پیشبینی سود آینده محاسبه میشود.
این نسبت به تنهایی معیار مطلق ارزیابی شرکت نیست و باید همراه با سایر شاخصهای مالی و شرایط اقتصادی و بازار تحلیل شود.
صف خرید و فروش
صف خرید و صف فروش از مهمترین مفاهیم بازار بورس هستند که نشاندهنده عدم تعادل بین عرضه و تقاضا برای یک سهم در یک روز معاملاتی هستند.
صف خرید
- تقاضای بالا: تعداد زیادی خریدار با قیمت نزدیک به سقف مجاز روزانه مایل به خرید سهم هستند.
- عرضه کم: فروشندگان در این قیمت بسیار کم یا تقریباً صفر هستند.
- فشار قیمت: تقاضای بالا باعث تمایل به افزایش قیمت سهم میشود.
- علت: معمولاً ناشی از اخبار مثبت، شایعات یا رشد هیجانی تقاضا برای سهم است.
صف فروش
- عرضه بالا: تعداد زیادی فروشنده با قیمت نزدیک به کف مجاز روزانه مایل به فروش سهم هستند.
- تقاضای کم: خریداران در این قیمت کم هستند.
- فشار فروش: فشار فروش زیاد باعث کاهش قیمت سهم میشود.
- علت: معمولاً ناشی از اخبار منفی، شایعات یا افزایش هیجانی عرضه است.
نکات مهم
- وجود صف خرید یا فروش به معنای تغییر قطعی قیمت در بلندمدت نیست و بیشتر نشاندهنده وضعیت هیجانی بازار است.
- معاملهگران باید با تحلیل بنیادی و تکنیکال، بررسی اخبار و شرایط بازار، تصمیم بگیرند، تا با ضررهای ناشی از هیجان بازار مواجه نشوند.
بازار گاوی و خرسی
بازار گاوی (Bull Market) و بازار خرسی (Bear Market) دو اصطلاح کلیدی در تحلیل روند کلی بازار هستند که وضعیت عمومی قیمتها و احساسات سرمایهگذاران را نشان میدهند. این نامها از نحوه حمله گاو و خرس گرفته شدهاند: گاو با شاخ به سمت بالا حمله میکند و خرس با پنجه به سمت پایین.
بازار گاوی (صعودی)
- روند قیمت: افزایش و صعودی
- عرضه و تقاضا: تقاضا بیشتر از عرضه است و سرمایهگذاران تمایل زیادی به خرید دارند.
- احساسات حاکم: خوشبینی، امید به سود بیشتر و اطمینان از رشد قیمتها
- نتیجه: افزایش مداوم قیمت داراییها و رشد ارزش پرتفوی سرمایهگذاران
بازار خرسی (نزولی)
- روند قیمت: کاهش و نزولی
- عرضه و تقاضا: عرضه بیش از تقاضا است و بسیاری از سرمایهگذاران داراییهای خود را میفروشند.
- احساسات حاکم: بدبینی، ترس و کاهش اعتماد به آینده بازار
- نتیجه: افت قیمتها و رکود بازار که ممکن است فرصتهای خرید بلندمدت ایجاد کند.
این دو مفهوم، ابزار ساده اما قدرتمندی برای فهم روند کلی بازار و تصمیمگیریهای سرمایهگذاری هستند و به تحلیلگران کمک میکنند تا رفتار بازار و حرکت قیمتها را پیشبینی کنند.
سهامداران حقیقی و حقوقی
در بازار بورس، سهامداران به دو گروه حقیقی و حقوقی تقسیم میشوند که هرکدام نقش و اهداف متفاوتی دارند.
سهامداران حقیقی
- تعریف: افراد عادی یا سرمایهگذاران شخصی که با دریافت کد بورسی، به صورت فردی سهام خرید و فروش میکنند.
- مثال: سرمایهگذاران خانگی، معاملهگران خرد، افراد طبیعی که به نام خود سهام خریداری میکنند.
- اهداف: کسب سود کوتاهمدت یا بلندمدت، سرمایهگذاری شخصی یا مدیریت پرتفوی خود.
- رفتار: اغلب تحت تاثیر هیجانات بازار قرار میگیرند و تصمیماتشان ممکن است به سرعت تغییر کند.
سهامداران حقوقی
- تعریف: شرکتها، سازمانها و نهادهایی مانند شرکتهای سرمایهگذاری، صندوقهای سرمایهگذاری و کارگزاریها که دارای کد بورسی مستقل هستند.
- ساختار: شامل مجموعهای از افراد و داراییها است که به عنوان یک شخصیت مستقل فعالیت میکنند.
- اهداف: کسب سود، تأمین سرمایه، مدیریت بلندمدت پرتفوی یا تعادل بازار
- رفتار: کمتر هیجانی و بیشتر مبتنی بر تحلیل بنیادی و تکنیکال میتوانند جهتدهی و ثبات نسبی در بازار ایجاد کنند.
این تقسیمبندی کمک میکند تا رفتار بازار و روند معاملات بهتر درک شود و سرمایهگذاران بتوانند استراتژی مناسبی برای خرید و فروش سهام انتخاب کنند.
تابلوخوانی
تابلوخوانی فرآیندی است برای تحلیل اطلاعات موجود در تابلوی معاملات یک سهم با هدف پیشبینی روند قیمت و اتخاذ تصمیمات معاملاتی هوشمندانه. این روش به معاملهگران کمک میکند تا جریان ورود و خروج پول هوشمند را شناسایی کرده و در کنار تحلیلهای تکنیکال و بنیادی، دقت تصمیمات خود را افزایش دهند.
جنبههای کلیدی تابلوخوانی
- بررسی اطلاعات تابلوی معاملات: شامل حجم معاملات، تعداد خریداران و فروشندگان حقیقی و حقوقی، قیمتهای خرید و فروش، ارزش معاملات و دیگر دادههای مهم
- هدف پیشبینی: شناسایی روندهای کوتاهمدت و میانمدت بازار برای پیشبینی قیمت آتی سهم و تصمیمگیری بهینه.
- شناسایی جریان نقدینگی: رصد ورود و خروج پول هوشمند که میتواند محرک اصلی تغییر قیمتها باشد.
- ابزار کمکی: تابلوخوانی به تنهایی مفید است، اما اغلب با تحلیل تکنیکال و بنیادی ترکیب میشود تا تحلیلها دقیقتر شوند.
- بسترهای اصلی: وبسایت رسمی بورس اوراق بهادار تهران و سایت tsetmc.com، منبع اصلی دریافت اطلاعات و انجام تابلوخوانی است.
این مهارت به سرمایهگذاران کمک میکند تا رفتار بازار و حرکت قیمتها را سریعتر و دقیقتر درک کنند و تصمیمات هوشمندانهتری برای خرید و فروش بگیرند.
سهام شناور
سهام شناور بخشی از سهام یک شرکت است که آزادانه در بازار قابل خرید و فروش بوده و در دسترس عموم سرمایهگذاران قرار دارد. این سهام، سهامی را که در اختیار سهامداران عمده، مدیران و سهامداران راهبردی است، حذف میکند و معیار مهمی برای نقدشوندگی و پویایی بازار محسوب میشود.
نحوه محاسبه سهام شناور
- کل سهام شرکت: مجموع تمام سهام منتشر شده توسط شرکت
- سهامداران عمده و راهبردی: افرادی یا نهادهایی که درصد بالایی از سهام را برای مدیریت یا نگهداری بلندمدت دارند.
- سهام محدود: سهامی که به دلایل قانونی یا قراردادی قابل معامله نیست
فرمول:
کل سهام منتشر شده: تمام سهام شرکت.
سهام غیرشناور (بلوکه شده): سهامی که نزد سهامداران عمده (بالای ۱% سهم، سهامداران دولتی، راهبردی، مدیریتی و طرحهای کارکنان) قفل شده است.
سهام شناور ( آزاد):
- تعداد: (تعداد کل سهام) – (تعداد سهام غیرشناور).
- درصد: ((سهام شناور آزاد) ÷ (تعداد کل سهام)) × ۱۰۰
ویژگیها و اهمیت سهام شناور
- نقدشوندگی بالا: سهام شناور زیاد، امکان خرید و فروش آسانتر را فراهم میکند.
- نوسان قیمت: سهام با شناوری کم معمولاً نوسانات بیشتری دارند، زیرا تعداد خریداران و فروشندگان محدود است.
- پایداری بازار: شناوری بالا میتواند به کاهش نوسان قیمت و افزایش ثبات و شفافیت بازار کمک کند.
- معیار بازار: درصد سهام شناور، نشاندهنده قدرت نقدشوندگی شرکت برای سرمایهگذاران است و در تصمیمگیری خرید سهام اهمیت دارد.
این مفهوم به سرمایهگذاران کمک میکند تا ریسک نقدشوندگی و نوسانات احتمالی سهم را بهتر ارزیابی کرده و استراتژی سرمایهگذاری خود را هوشمندانهتر طراحی کنند.
صندوق سرمایهگذاری
صندوق سرمایهگذاری یک نهاد مالی است که وجوه سرمایهگذاران را جمعآوری کرده و در داراییهای متنوع مانند سهام، اوراق قرضه، املاک یا کالاها سرمایهگذاری میکند. هدف اصلی این صندوقها، کسب بازدهی مناسب و کاهش ریسک سرمایهگذاری از طریق مدیریت حرفهای و تنوعبخشی است. سرمایهگذاران با خرید واحدهای صندوق، به صورت غیرمستقیم در داراییهای آن شریک میشوند و از سود و زیان صندوق بهرهمند میشوند.
ویژگیهای کلیدی صندوقهای سرمایهگذاری
- جمعآوری سرمایه: صندوقها پول جمعی از سرمایهگذاران مختلف را دریافت میکنند و آن را در داراییهای مختلف سرمایهگذاری میکنند.
- مدیریت حرفهای: مدیران و تیمهای تحلیلگر صندوق، تصمیمات سرمایهگذاری را بر اساس تحلیلهای تخصصی اتخاذ میکنند.
- تنوعبخشی: با سرمایهگذاری در داراییهای مختلف، ریسک کلی سرمایهگذاری برای سرمایهگذاران کاهش پیدا میکند.
- نظارت قانونی: صندوقها تحت مجوز و نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت میکنند و گزارشهای دورهای عملکرد خود را منتشر میکنند.
- مشارکت غیرمستقیم: مناسب افرادی است که دانش یا زمان کافی برای مدیریت مستقیم داراییهای خود را ندارند.
انواع صندوقهای سرمایهگذاری (بر اساس داراییهای پایه)
- صندوقهای درآمد ثابت: سرمایهگذاری عمده در اوراق با درآمد ثابت و سپردههای بانکی؛ کمریسک و مناسب سرمایهگذاران محافظهکار.
- صندوقهای سهامی: سرمایهگذاری بیشتر در سهام شرکتها؛ سود بالقوه بیشتر، ولی ریسک بالاتر نسبت به صندوقهای درآمد ثابت.
صندوقهای مختلط: ترکیبی از سهام و اوراق با درآمد ثابت؛ توازن بین ریسک و بازدهی. - صندوقهای کالایی: سرمایهگذاری در کالاهای مشخص مانند طلا یا زعفران؛ مناسب برای پوشش ریسک تورم یا تنوع سبد سرمایه.
صندوقهای سرمایهگذاری، راهی مناسب برای ورود غیرمستقیم افراد به بازارهای مالی و بهرهمندی از مدیریت حرفهای سرمایه هستند و نقش مهمی در کاهش ریسک و افزایش بازدهی دارند.
حجم مبنا
حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که یک شرکت در طول یک روز معاملاتی باید خرید و فروش کند، تا قیمت پایانی سهم بتواند بهطور کامل در دامنه نوسان مجاز خود تغییر کند. این مکانیزم برای جلوگیری از نوسانات شدید و کاذب قیمت و کنترل دستکاری احتمالی بازار طراحی شده است. اگر حجم معاملات روزانه کمتر از حجم مبنا باشد، قیمت پایانی به اندازه کامل دامنه نوسان تغییر نمیکند.
کاربردها و اهداف حجم مبنا
- کنترل نوسانات قیمت: جلوگیری از تغییرات غیرمنطقی قیمت سهام ناشی از هیجانات یا معاملات کمحجم
- ایجاد ثبات در بازار: کمک به تعادل بازار و آرامش بیشتر در روند معاملات
- اهمیت معاملات واقعی: اطمینان از اینکه تغییر قیمت پایانی نتیجه معاملات واقعی و قابل توجه است، نه صرفاً چند معامله کوچک.
نکات مهم درباره حجم مبنا
- محاسبه: حجم مبنا هر سهم به صورت سیستمی و هفتگی محاسبه شده و از ابتدای هفته بعد اعمال میشود.
- ارزش مبنا: حداقل و حداکثر حجم مبنا بر اساس سرمایه شرکت تعیین میشود.
- مشاهده: برای اطلاع از حجم مبنای هر سهم، میتوان به تابلو همان سهم در سامانه معاملاتی مانند TSETMC مراجعه کرد.
- حجم مبنای ۱: در شرایط خاص، مانند نوسان شدید، سازمان بورس ممکن است حجم مبنای ۱ برای سهم تعیین کند؛ یعنی حتی یک معامله نیز میتواند قیمت پایانی را تغییر دهد.
- اثرات جانبی: حجم مبنا میتواند باعث کندی نوسانات قیمت شود و در شرایط حجم معاملات پایین، نقدینگی را محدود کند.
حجم مبنا ابزاری کلیدی برای مدیریت نوسانات بازار و تضمین اعتبار تغییرات قیمت سهام است و سرمایهگذاران با آگاهی از آن میتوانند تصمیمات معاملاتی دقیقتری بگیرند.
نوسانگیری
نوسانگیری به معنای خرید و فروش داراییهایی مانند سهام یا رمزارزها در بازههای زمانی کوتاهمدت (چند دقیقه تا چند هفته) برای کسب سود از نوسانات قیمت آنها است. این روش به طور کلی روی تحلیل تکنیکال و شناسایی روندهای قیمتی، نقاط حمایت و مقاومت استوار است. انجام نوسانگیری نیازمند دانش، تجربه و مدیریت ریسک بالا خواهد بود.
اصول نوسانگیری
- تحلیل تکنیکال: استفاده از نمودارها، الگوهای قیمتی و اندیکاتورها مانند MACD و RSI برای پیشبینی حرکت قیمت و تعیین نقاط ورود و خروج.
- شناسایی روند: نوسانگیران در روندهای قوی فرصتهای سودآوری بیشتری دارند، اما در بازارهای خنثی یا بیرونق، این روش دشوارتر است.
- مدیریت ریسک: کنترل سرمایه، محدود کردن ضررها و مدیریت احساسات اهمیت بالایی دارد، زیرا نوسانات کوتاهمدت میتواند شدید و غیرقابل پیشبینی باشد.
انواع نوسانگیری
- اسکالپینگ (Scalping): معاملات بسیار کوتاهمدت (چند دقیقه) با هدف کسب سودهای کوچک اما متعدد.
- سوئینگ تریدینگ (Swing Trading): معاملات چندروزه یا یک تا چند هفتهای برای سودگیری از موجهای قیمتی داراییها
مزایا و معایب نوسانگیری
مزایا:
- امکان کسب سودهای متعدد در بازه زمانی کوتاه
- بهرهگیری از فرصتهای کوتاهمدت بازار
- کنترل بیشتر بر روی موقعیتهای معاملاتی
- مناسب برای افرادی که وقت کمتری برای حضور در بازار دارند.
معایب:
- نیاز به دانش و تجربه بالا
- ریسک زیاد به دلیل نوسانات شدید بازار
- نیاز به نظارت مداوم و تصمیمگیری سریع
- احتمال خطا در تحلیل یا تصمیمگیری و زیان مالی
اگرچه نوسانگیری میتواند سود کوتاهمدت مناسبی ایجاد کند، اما بدون آموزش و استراتژی دقیق ممکن است منجر به زیان قابل توجهی شود.
اوراق مشارکت
اوراق مشارکت، اوراق بهاداری هستند که برای تامین مالی طرحهای عمرانی و انتفاعی توسط دولت، شهرداریها یا شرکتهای خصوصی و دولتی منتشر میشوند. سرمایهگذاران با خرید این اوراق در اجرای پروژهها شریک میشوند و در ازای آن، اصل سرمایه و سودی مشخص در سررسید دریافت میکنند. اغلب سود این اوراق توسط بانک یا موسسات مالی معتبر تضمین میشود.
ویژگیهای کلیدی اوراق مشارکت
- تامین مالی پروژهها: ناشر از این اوراق برای جمعآوری منابع مالی لازم جهت اجرای پروژهها استفاده میکند.
- مشارکت در سود و زیان: خریداران در سود و زیان پروژه سهیم هستند، اما سود علیالحساب مشخصی در فواصل زمانی تعیین شده دریافت میکنند و مابهالتفاوت در صورت تفاوت با سود نهایی پرداخت میشود.
- ضمانت سود: معمولاً سود این اوراق توسط ضامن معتبر (مانند بانک) تضمین میشود و ریسک پایینتری نسبت به سهام دارند.
سررسید مشخص: اوراق برای مدت زمان معین صادر میشوند و پس از تاریخ سررسید، رابطه مالی بین دارنده اوراق و ناشر پایان مییابد. - قابلیت معامله در بازار ثانویه: اوراق مشارکت قابلیت خرید و فروش در بورس و فرابورس را دارند.
- انواع اوراق: اوراق میتوانند بانام یا بینام باشند.
- روش خرید: سرمایهگذاران میتوانند از طریق بازار سرمایه (بورس و فرابورس) یا بانکها اقدام به خرید کنند.
اوراق مشارکت گزینهای مناسب برای سرمایهگذارانی است که به دنبال سرمایهگذاری کمریسک با سود ثابت هستند، به ویژه افرادی که ترجیح میدهند بدون ریسک مستقیم سهام در پروژهها مشارکت کنند.
فارکس چیست؟
فارکس، بازاری جهانی و غیرمتمرکز برای خرید و فروش ارزهای خارجی است که به صورت ۲۴ ساعته و پنج روز در هفته فعال است. در این بازار، معاملهگران با مبادله جفتارزها (مثلاً یورو در مقابل دلار آمریکا) و کسب سود از تفاوت قیمتها فعالیت میکنند. فارکس یکی از بزرگترین و نقدشوندهترین بازارهای مالی جهان است و دسترسی به آن از طریق کارگزاریهای آنلاین و با استفاده از اهرم امکانپذیر است.
ویژگیهای اصلی فارکس
- بازار جهانی و غیرمتمرکز: فارکس مکان فیزیکی مشخصی ندارد و به صورت الکترونیکی توسط شبکهای از بانکها، کارگزاریها و معاملهگران فعالیت میکند.
- ساعت کاری ۲۴ ساعته: این بازار به دلیل فعالیت در سراسر جهان، به صورت ۲۴ ساعته در ۵ روز هفته فعال است و معاملهگران میتوانند در زمانهای مختلف وارد بازار شوند.
- معاملات جفتارز: معاملات به صورت جفتارز انجام میشود؛ یعنی یک ارز در برابر ارز دیگر مبادله میشود (مثال: EUR/USD).
- نقدشوندگی بالا: حجم بالای معاملات، فارکس را به یکی از نقدشوندهترین بازارهای مالی جهان تبدیل کرده است.
- نحوه کسب سود: معاملهگران با پیشبینی نوسانات نرخ ارز، تلاش میکنند تا با خرید ارز به قیمت پایین و فروش آن به قیمت بالاتر سود کنند. بازار فارکس دوطرفه است، بنابراین با فروش در زمان افت قیمت نیز میتوان سود کسب کرد.
- استفاده از کارگزاران (بروکرها): برای ورود به بازار، معاملهگران از طریق پلتفرمهای معاملاتی آنلاین که توسط کارگزاران ارائه میشوند، اقدام به معامله میکنند.
- اهرم (Leverage): امکان استفاده از اهرم برای افزایش حجم معاملات با سرمایه کمتر در فارکس وجود دارد، که میتواند سود و ریسک معاملات را افزایش دهد.
فارکس مناسب افرادی است که به دنبال معاملات کوتاهمدت و نقدشوندگی بالا هستند و باید با مدیریت ریسک و آموزش کافی وارد این بازار شوند، زیرا اهرم و نوسانات بالا میتوانند موجب ضررهای قابل توجه شوند.
سخن پایانی
بورس ایران و بازار سرمایه فرصتی ارزشمند برای افزایش سرمایه و مشارکت در اقتصاد کشور فراهم میکنند. با یادگیری مفاهیم پایه، آشنایی با ابزارها، مدیریت ریسک و استفاده از تحلیلهای تکنیکال و بنیادی، سرمایهگذاران میتوانند تصمیمات هوشمندانهتری اتخاذ کنند. شروع با سرمایه مازاد، تعیین استراتژی مناسب و بهرهمندی از خدمات حرفهای مانند صندوقها و سبدگردانها میتواند مسیر موفقیت در بازار بورس را هموارتر کند. در نهایت، سرمایهگذاری در بورس نه تنها به رشد دارایی فرد کمک میکند، بلکه به توسعه اقتصادی و شفافیت مالی کشور نیز یاری میرساند.
سوالات متداول
چگونه وارد بورس ایران شویم؟
ابتدا در سامانه سجام ثبتنام کرده و احراز هویت شوید، سپس در یک کارگزاری معتبر حساب باز کنید و کد بورسی دریافت کنید. پس از شارژ حساب کارگزاری میتوانید معاملات را آغاز کنید.
بورس برای چه افرادی مناسب است؟
بورس برای افرادی مناسب است که میخواهند پسانداز خود را در یک بازار رسمی سرمایهگذاری کنند، آمادگی پذیرش ریسک داشته و تمایل به رشد داراییهای خود دارند.
فرق بین تحلیل بنیادی و تکنیکال چیست؟
تحلیل بنیادی به ارزش ذاتی شرکت و عوامل اقتصادی توجه دارد، در حالی که تحلیل تکنیکال به روند قیمت و الگوهای نموداری برای پیشبینی کوتاهمدت متمرکز است.
آیا سرمایهگذاری در بورس ریسک دارد؟
بله، بورس دارای ریسکهای مختلفی مانند نوسان قیمت، ریسک نقدینگی، ریسک سیاسی و صنعتی است، اما مدیریت ریسک و استفاده از تحلیلها میتواند این ریسکها را کاهش دهد.
